Công tác thí nghiệm, kiểm định xây dựng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong hệ thống quản lý chất lượng công trình.
Mọi kết luận về chất lượng vật liệu, cấu kiện, kết cấu chịu lực, độ an toàn và độ bền của công trình đều được hình thành trên cơ sở các kết quả thí nghiệm. Luật Xây dựng năm 2025 đã xác định rõ nguyên tắc cơ bản của hoạt động xây dựng là phải tuân thủ quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn áp dụng, bảo đảm an toàn, chất lượng công trình, bảo vệ tính mạng, tài sản của nhà nước và nhân dân. Để thực hiện được nguyên tắc đó, hoạt động thí nghiệm chuyên ngành xây dựng phải được tổ chức khoa học, khách quan, trung thực và được quản lý hiệu quả.
Trong thời gian dài, điều kiện pháp lý quan trọng để tổ chức được hoạt động thí nghiệm chuyên ngành xây dựng là phải được cơ quan có thẩm quyền cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện hoạt động theo Nghị định số 62/2016/NĐ-CP và Nghị định số 35/2023/NĐ-CP. Giấy chứng nhận được coi là căn cứ pháp lý khẳng định năng lực của tổ chức về nhân sự, thiết bị, phòng thí nghiệm và phạm vi chỉ tiêu thí nghiệm. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy mô hình quản lý dựa vào “giấy phép hành chính” bộc lộ nhiều hạn chế. Giấy chứng nhận chỉ phản ánh năng lực tại thời điểm được cấp, trong khi năng lực thực tế có thể thay đổi do biến động nhân sự, thiết bị và hệ thống quản lý chất lượng. Khi đó, giấy phép không còn phản ánh đúng thực trạng năng lực của tổ chức. Bên cạnh đó, thủ tục cấp, gia hạn, cấp lại giấy chứng nhận phát sinh chi phí, thời gian và gánh nặng hành chính, trong khi hiệu quả quản lý chưa thật sự tương xứng.
Trong bối cảnh đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính và đổi mới phương thức quản lý nhà nước, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 14/2026/NĐ-CP ngày 13/01/2026, trong đó sửa đổi căn bản các quy định về hoạt động thí nghiệm chuyên ngành xây dựng. Theo đó, điều kiện “phải có Giấy chứng nhận đủ điều kiện hoạt động” được bãi bỏ, thay thế bằng cơ chế tổ chức hoạt động thí nghiệm tự công bố công khai năng lực và chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung công bố. Đồng thời, Nghị định quy định rõ việc xử lý chuyển tiếp, theo đó các giấy chứng nhận đã được cấp chỉ còn hiệu lực trong thời hạn 90 ngày kể từ ngày Nghị định có hiệu lực, buộc các tổ chức phải thực hiện tự công bố để tiếp tục hoạt động.
Sự thay đổi này phù hợp với tinh thần của Luật Xây dựng năm 2025 về công khai, minh bạch và phân định rõ trách nhiệm giữa cơ quan quản lý nhà nước với các tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động xây dựng. Nhà nước không còn “bảo lãnh” năng lực cho doanh nghiệp bằng một giấy phép hành chính, mà chuyển sang thiết lập chuẩn mực kỹ thuật, yêu cầu doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm và tăng cường hậu kiểm.
Khi không còn “giấy chứng nhận” làm căn cứ bảo chứng năng lực, câu hỏi đặt ra là cơ quan quản lý nhà nước, trực tiếp là Sở Xây dựng, sẽ quản lý các phòng thí nghiệm và kết quả thí nghiệm bằng cách nào. Câu trả lời nằm trong các quy định mới của Nghị định số 14/2026/NĐ-CP. Theo đó, tổ chức hoạt động thí nghiệm chuyên ngành xây dựng phải tự công bố công khai thông tin về năng lực, bao gồm thông tin về tổ chức, phòng thí nghiệm, trạm thí nghiệm hiện trường, danh mục chỉ tiêu thí nghiệm, tiêu chuẩn áp dụng, nhân sự và thiết bị thực hiện. Thông tin này phải được đăng tải trên trang thông tin điện tử của tổ chức và gửi đến Sở Xây dựng để đăng tải công khai trên Cổng thông tin điện tử của Sở.
Ảnh 1 – Công tác khoan lấy mẫu thí nghiệm đối chứng tại hiện trường
công trình Khu đô thị mới thôn Tân Mỹ, xã Đông Sơn, thành phố Bắc Giang
Việc tự công bố năng lực không chỉ là một thủ tục hành chính mà còn là một cam kết pháp lý. Tổ chức phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính đầy đủ, chính xác của thông tin đã công bố. Nếu công bố sai, không duy trì đủ điều kiện năng lực hoặc thực hiện thí nghiệm vượt quá phạm vi đã công bố, tổ chức có thể bị xử phạt vi phạm hành chính, bị hủy giá trị pháp lý của kết quả thí nghiệm, phải bồi thường thiệt hại và thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng theo quy định của pháp luật.
Song song với trách nhiệm của tổ chức thí nghiệm, vai trò của Sở Xây dựng cũng được chuyển dịch rõ rệt. Sở không còn là cơ quan “cấp phép”, mà trở thành cơ quan giám sát chuẩn mực kỹ thuật. Theo Nghị định số 14/2026/NĐ-CP, Sở Xây dựng có trách nhiệm tiếp nhận và đăng tải thông tin tự công bố, kiểm tra hoạt động của các phòng thí nghiệm, trạm thí nghiệm hiện trường và xử lý vi phạm. Trọng tâm quản lý được chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ thẩm tra hồ sơ sang kiểm tra thực chất việc duy trì năng lực và tính trung thực của hoạt động thí nghiệm.
Ảnh 2 – Thực hiện kiểm tra mẫu khoan tại phòng thí nghiệm Las-XD 420 (thuộc Trung tâm kiểm định chất lượng và Kinh tế xây dựng Bắc Ninh)
Phương thức quản lý mới mang lại nhiều thuận lợi rõ rệt. Trước hết, thủ tục hành chính được cắt giảm mạnh mẽ, phù hợp với chủ trương cải cách, đơn giản hóa thủ tục hành chính. Doanh nghiệp không còn phải thực hiện thủ tục xin cấp, gia hạn, cấp lại giấy chứng nhận, qua đó tiết kiệm thời gian và chi phí. Cơ quan quản lý nhà nước giảm được khối lượng công việc hành chính thuần túy, có điều kiện tập trung nguồn lực cho công tác kiểm tra, giám sát thực chất.
Bên cạnh đó, cơ chế mới thúc đẩy trách nhiệm tự khẳng định và duy trì năng lực của tổ chức thí nghiệm. Doanh nghiệp không thể dựa vào một giấy phép hành chính có thời hạn, mà buộc phải duy trì năng lực thực chất tiêu chuẩn TCVN ISO/IEC 17025:2017 hoặc ISO/IEC 17025:2017 một cách thường xuyên, liên tục. Mọi sai lệch giữa thông tin công bố và thực tế đều tiềm ẩn rủi ro pháp lý nghiêm trọng, góp phần hình thành môi trường hoạt động thí nghiệm kỷ luật và chuyên nghiệp hơn.
Từ góc độ chủ đầu tư và nhà thầu thi công, việc bãi bỏ “Giấy chứng nhận đủ điều kiện hoạt động” không làm giảm mà còn làm tăng trách nhiệm trong khâu lựa chọn tổ chức thí nghiệm. Nếu trước đây việc lựa chọn thường dựa nhiều vào tiêu chí “có giấy chứng nhận hay không”, thì nay chủ đầu tư và nhà thầu buộc phải chủ động đánh giá năng lực thực chất của đơn vị thí nghiệm thông qua thông tin tự công bố, phạm vi chỉ tiêu thí nghiệm, tiêu chuẩn áp dụng, nhân sự, thiết bị và kinh nghiệm thực tế. Luật Xây dựng năm 2025 đã xác định rõ trách nhiệm của chủ đầu tư trong quản lý chất lượng công trình, trong đó có trách nhiệm tổ chức thí nghiệm và kiểm tra chất lượng vật liệu, cấu kiện, công trình. Vì vậy, việc lựa chọn tổ chức thí nghiệm không đủ năng lực không chỉ là rủi ro kỹ thuật mà còn là hành vi vi phạm nghĩa vụ pháp lý về quản lý chất lượng. Việc công bố công khai năng lực trên Cổng thông tin điện tử của Sở Xây dựng cũng sẽ góp phần minh bạch hóa thị trường dịch vụ thí nghiệm. Chủ đầu tư, nhà thầu và các chủ thể liên quan có thể tra cứu, so sánh và lựa chọn tổ chức thí nghiệm dựa trên dữ liệu công khai, phù hợp với nguyên tắc công khai, minh bạch được Luật Xây dựng năm 2025 xác lập.
Ảnh 3 – Cán bộ Phòng thí nghiệm Las-XD 06.001 (thuộc Trung tâm Quản lý nhà và Giám định xây dựng Bắc Ninh) thực hiện thao tác kiểm tra cấu kiện bằng máy siêu âm cầm tay
Tuy nhiên, phương thức quản lý mới cũng đặt ra những thách thức đáng kể. Nguy cơ lớn nhất là việc tự công bố có thể bị thực hiện hình thức nếu công tác hậu kiểm không đủ mạnh. Bên cạnh đó, áp lực đối với Sở Xây dựng sẽ lớn hơn, bởi công tác quản lý không còn dừng ở việc kiểm tra hồ sơ hành chính mà đòi hỏi đánh giá sâu về hệ thống quản lý chất lượng phòng thí nghiệm, năng lực nhân sự, thiết bị và sự phù hợp giữa công bố với thực tế hoạt động. Điều này đòi hỏi đội ngũ cán bộ quản lý phải có trình độ chuyên môn kỹ thuật cao, không chỉ am hiểu pháp luật mà còn am hiểu bản chất khoa học của hoạt động thí nghiệm.
Để bảo đảm vai trò quản lý nhà nước trong bối cảnh mới, trước hết cần chuẩn hóa nội dung và hình thức tự công bố năng lực theo đúng tinh thần Nghị định số 14/2026/NĐ-CP, ban hành mẫu biểu thống nhất và xây dựng hệ thống dữ liệu điện tử phục vụ quản lý. Đồng thời, cần xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung về các tổ chức thí nghiệm trên địa bàn, bảo đảm công khai, dễ tra cứu, thường xuyên cập nhật và lưu trữ lịch sử thay đổi năng lực. Cơ sở dữ liệu này phản ánh năng lực theo thời gian thực, thay thế cho mô hình giấy phép truyền thống.
Công tác kiểm tra cần được tổ chức theo phương pháp quản lý rủi ro, tập trung vào các tổ chức có dấu hiệu vi phạm và các phép thử có ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn chịu lực, ổn định công trình như bê tông, kết cấu, nền móng. Đồng thời, cần tiếp tục nâng cao trách nhiệm của chủ đầu tư theo Luật Xây dựng năm 2025 trong việc lựa chọn tổ chức thí nghiệm có đủ năng lực, tránh tâm lý ỷ lại hoặc né tránh trách nhiệm.
Có thể khẳng định rằng, việc bãi bỏ Giấy chứng nhận đủ điều kiện hoạt động thí nghiệm chuyên ngành xây dựng theo Nghị định số 14/2026/NĐ-CP không làm suy giảm vai trò quản lý nhà nước, mà đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng quản lý. Từ nay, Nhà nước không quản lý bằng một tờ giấy phép hành chính, mà quản lý bằng chuẩn mực kỹ thuật, minh bạch thông tin, trách nhiệm pháp lý và cơ chế hậu kiểm hiệu quả. Trong mô hình mới, Sở Xây dựng không chỉ là cơ quan giải quyết thủ tục hành chính, mà là cơ quan giám sát, duy trì tính trung thực trong hoạt động thí nghiệm, kiểm định xây dựng, hướng tới mục tiêu cao nhất là nâng cao chất lượng và an toàn các công trình xây dựng trên địa bàn./.
