Điểm nổi bật tại Phụ lục III Nghị định 144/2025/NĐ-CP ngày 01/7/2025 của Chính phủ là việc nâng ngưỡng xác định công trình có ảnh hưởng lớn đến an toàn, lợi ích cộng đồng từ cấp III lên cấp II đối với đa số loại công trình. Nhờ đó, nhiều loại công trình, trong đó có công trình hạ tầng kỹ thuật khu nhà ở, khu dân cư như đường nội bộ, hệ thống cấp thoát nước, cấp điện … cấp III, IV (được đầu tư bằng vốn khác) trước đây phải kiểm tra nghiệm thu thì nay không còn thuộc diện này nữa.
Trong hoạt động xây dựng, việc phân loại, xác định những công trình “ảnh hưởng lớn đến an toàn, lợi ích cộng đồng” có ý nghĩa rất quan trọng, là cơ sở để xác định trách nhiệm quản lý nhà nước, thẩm quyền thẩm định thiết kế, sự cần thiết phải trình cơ quan chuyên môn kiểm tra công tác nghiệm thu hoàn thành công trình xây dựng, cũng như trách nhiệm của chủ đầu tư trong quá trình thực hiện dự án. Nhóm công trình này là nơi Nhà nước tập trung nguồn lực kiểm soát rủi ro an toàn kết cấu, cháy nổ, thoát nạn, môi trường… Việc xác định đúng đối tượng giúp:
(i) phân bổ thẩm quyền thẩm định/kiểm tra hợp lý;
(ii) không “hành chính hóa” công trình rủi ro thấp;
(iii) bảo đảm trách nhiệm tự chủ của chủ đầu tư nhưng vẫn có vòng kiểm soát độc lập của cơ quan nhà nước ở các dự án rủi ro cao theo Luật Xây dựng sửa đổi 2020 (trao Chính phủ quyền quy định chi tiết tiêu chí dự án quy mô lớn, công trình ảnh hưởng lớn đến an toàn, lợi ích cộng đồng).
1. Khái niệm “công trình ảnh hưởng lớn đến an toàn, lợi ích cộng đồng” và diễn tiến quy định, quan điểm điều chỉnh của Chính phủ, Bộ Xây dựng
(Một số công trình chung cư cao tầng tại Bắc Ninh - Ảnh: Báo Lao động)
Trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về xây dựng từ trước đến nay, chưa có quy định nào đưa ra khái niệm hay giải thích từ ngữ cụ thể về cụm từ “công trình ảnh hưởng lớn đến an toàn, lợi ích cộng đồng”.
Tuy nhiên, trong hoạt động xây dựng, việc xác định nhóm công trình có mức độ tác động đặc biệt lớn đến cộng đồng luôn là trọng tâm của quản lý nhà nước. Quá trình hình thành và phát triển các quy định pháp luật cho thấy sự chuyển biến rõ rệt: từ chỗ coi đó là công trình mà khi xảy ra sự cố có thể dẫn đến thảm hoạ, đến khái niệm “công trình ảnh hưởng đến an toàn cộng đồng”, và gần đây là cách gọi chuẩn xác hơn – “công trình ảnh hưởng lớn đến an toàn, lợi ích cộng đồng”.
Giai đoạn Nghị định 209/2004/NĐ-CP ngày 16/12/2004 ra đời: Đây là văn bản đầu tiên của Chính phủ quy định toàn diện về quản lý chất lượng công trình xây dựng. Với những công trình mà khi xảy ra sự cố có thể gây ra thảm hoạ (hậu quả đặc biệt nghiêm trọng), Nghị định và các Thông tư hướng dẫn của Bộ Xây dựng (như Thông tư 12/2005/TT-BXD; 11/2005/TT-BXD; 16/2008/TT-BXD; 03/2011/TT-BXD,…) đã đặt ra cơ chế phải có chứng nhận sự phù hợp về chất lượng công trình trước khi đưa vào sử dụng. Tuy nhiên, thời kỳ này chưa có cơ chế kiểm tra công tác nghiệm thu hoàn thành bởi cơ quan nhà nước.
Giai đoạn Nghị định 15/2013/NĐ-CP thay thế Nghị định 209/2004/NĐ-CP: Đây là bước ngoặt quan trọng, Nghị định 15/2013/NĐ-CP lần đầu tiên thiết lập cơ chế kiểm tra công tác nghiệm thu hoàn thành của cơ quan quản lý nhà nước đối với một số loại công trình có tính chất phức tạp, nguy hiểm cho cộng đồng. Về bản chất, những công trình này tương đồng với nhóm công trình được coi là có thể gây thảm hoạ trong Nghị định 209, nhưng thay vì chỉ yêu cầu “chứng nhận sự phù hợp” từ đơn vị tư vấn, thì nay Nhà nước trực tiếp tham gia khâu nghiệm thu cuối cùng, trước khi công trình được đưa vào sử dụng. Điều này phản ánh sự dịch chuyển từ mô hình “tự nghiệm thu + chứng nhận sự phù hợp” sang mô hình “kiểm tra nghiệm thu bắt buộc” đối với những công trình đặc biệt quan trọng.
Tiếp nối cơ chế của Nghị định 15/2013, khi Luật Xây dựng năm 2014 được Quốc hội thông qua, lần đầu tiên cụm từ “công trình ảnh hưởng lớn đến an toàn cộng đồng và môi trường” chính thức xuất hiện trong một đạo luật. Tại Điều 123, Luật quy định rõ: những công trình thuộc nhóm này phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền về xây dựng kiểm tra công tác nghiệm thu hoàn thành trước khi đưa vào sử dụng. Đây là bước tiến quan trọng, nâng cấp cơ chế kiểm soát từ mức nghị định lên mức luật, khẳng định vị trí pháp lý vững chắc của loại công trình này trong hệ thống quản lý chất lượng công trình xây dựng.
Điểm đáng chú ý là, mặc dù đã đưa vào Luật, nhưng Luật Xây dựng 2014 vẫn chỉ nêu ở dạng nguyên tắc, chưa đưa ra tiêu chí hay danh mục cụ thể. Thẩm quyền chi tiết được giao lại cho Chính phủ. Chính vì vậy, đến Nghị định 46/2015/NĐ-CP ngày 12/5/2015, Chính phủ đã cụ thể hóa bằng việc lần đầu ban hành Phụ lục II – Danh mục công trình ảnh hưởng lớn đến an toàn cộng đồng, gắn trực tiếp với yêu cầu bắt buộc kiểm tra công tác nghiệm thu hoàn thành trước khi đưa vào sử dụng (Điều 32). Đây chính là nền tảng quản lý chất lượng thời kỳ đầu, tạo hành lang pháp lý rõ ràng để các cơ quan chuyên môn và chủ đầu tư cùng thực hiện.
Giai đoạn 2021 - 2024 (Nghị định 15/2021/NĐ-CP và 175/2024/NĐ-CP):
Giai đoạn từ 01/7/2025 (sau khi sắp xếp, kiện toàn tổ chức bộ máy theo chủ trương chung): Việc sắp xếp, kiện toàn tổ chức bộ máy đặt ra yêu cầu mới về phân cấp, phân quyền quản lý đầu tư xây dựng. Để đáp ứng yêu cầu này, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 144/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025, trong đó thay đổi tiêu chí xác định các công trình có ảnh hưởng lớn đến an toàn, lợi ích cộng đồng (theo Danh mục tại Phụ lục III). Điểm thay đổi nổi bật so với giai đoạn trước là nhiều nhóm công trình được điều chỉnh ngưỡng xác định từ “Cấp III trở lên” sang “Cấp II trở lên” (Trong đó có một số loại công trình hạ tầng kỹ thuật khu dân cư, khu nhà ở như đường nội bộ, hệ thống cấp – thoát nước, cấp điện, hào kỹ thuật…). Quan điểm mới của Chính phủ và Bộ Xây dựng tập trung quản lý rủi ro đối với các công trình có ảnh hưởng thực sự lớn, có nguy cơ cao về an toàn, lợi ích cộng đồng. Đồng thời trao quyền và giao trách nhiệm nhiều hơn cho chính quyền địa phương (UBND tỉnh, UBND cấp xã) trong việc quản lý trật tự xây dựng và chất lượng công trình đối với những dự án không còn thuộc Danh mục phải kiểm tra nghiệm thu, nhấn mạnh vai trò tự chịu trách nhiệm của chủ đầu tư trong toàn bộ quá trình quản lý chất lượng và nghiệm thu công trình.
Như vậy, Nghị định 144/2025/NĐ-CP vừa là bước điều chỉnh kỹ thuật pháp lý, vừa phản ánh chủ trương cải cách quản lý nhà nước sau khi sắp xếp lại tổ chức hành chính, bảo đảm bộ máy gọn nhẹ, phân quyền mạnh, nhưng vẫn tập trung kiểm soát rủi ro đúng trọng tâm.
2. Từ chứng nhận sự phù hợp chất lượng đến kiểm tra công tác nghiệm thu hoàn thành
Trong giai đoạn 2004–2012, theo Nghị định 209/2004/NĐ-CP, công tác quản lý chất lượng chủ yếu dựa vào chứng nhận sự phù hợp chất lượng công trình do tổ chức tư vấn thực hiện. Cơ chế này góp phần nâng cao tính khách quan nhưng chỉ mang giá trị hỗ trợ, không phải quyết định pháp lý cuối cùng để công trình được đưa vào sử dụng.
Đến Nghị định 15/2013/NĐ-CP, lần đầu tiên Nhà nước thiết lập cơ chế kiểm tra công tác nghiệm thu hoàn thành. Đây là bước ngoặt quan trọng: ngoài các công trình sử dụng nguồn vốn nhà nước, vốn đầu tư công, Nhà nước đặc biệt chú trọng kiểm soát chất lượng đối với những công trình có ảnh hưởng lớn đến an toàn, lợi ích cộng đồng. Các công trình này bắt buộc phải được cơ quan chuyên môn về xây dựng trực tiếp kiểm tra nghiệm thu trước khi đưa vào khai thác, thay vì chỉ có chứng nhận từ tư vấn giám sát.
Tiếp đó, Luật Xây dựng 2014 và Nghị định 46/2015/NĐ-CP đã cụ thể hóa cơ chế mới bằng việc ban hành Phụ lục II – Danh mục công trình ảnh hưởng lớn đến an toàn, lợi ích cộng đồng. Từ đó đến nay, loại công trình này trở thành đối tượng trọng tâm của hoạt động kiểm tra nghiệm thu hoàn thành. Chỉ khi được cơ quan Nhà nước xác nhận đủ điều kiện, công trình mới được phép sử dụng.
Sự thay đổi từ “chứng nhận sự phù hợp” sang “kiểm tra nghiệm thu” đánh dấu bước chuyển căn bản: Nhà nước không chỉ giám sát từ xa mà trực tiếp kiểm soát giai đoạn cuối, tập trung vào công trình sử dụng vốn đầu tư công và đặc biệt là công trình ảnh hưởng lớn đến an toàn, lợi ích cộng đồng. Đây là nền tảng để các nghị định sau này tiếp tục điều chỉnh danh mục, vừa bảo đảm an toàn xã hội, vừa giảm bớt thủ tục hành chính không cần thiết.
3. Đề xuất định hướng quản lý nhà nước khi một số công trình không còn thuộc diện kiểm tra nghiệm thu hoàn thành
Theo các quy định hiện hành, đặc biệt từ Nghị định 144/2025/NĐ-CP, phạm vi công trình phải được cơ quan chuyên môn về xây dựng kiểm tra công tác nghiệm thu hoàn thành đã có sự điều chỉnh. Nhiều loại công trình trước đây thuộc Danh mục công trình ảnh hưởng lớn đến an toàn, lợi ích cộng đồng (theo các Phụ lục ban hành kèm Nghị định 46/2015, 15/2021, 175/2024) thì nay không còn thuộc diện này. Điều đó đồng nghĩa, các công trình đó không phải trình cơ quan chuyên môn kiểm tra nghiệm thu hoàn thành theo Điều 24 Nghị định 06/2021/NĐ-CP.
Tuy nhiên, việc thay đổi này không có nghĩa là giảm nhẹ sự quản lý nhà nước, mà chuyển trọng tâm sang những cơ chế sau:
Như vậy, đối với những công trình không còn thuộc diện phải kiểm tra nghiệm thu nói riêng và chất lượng công trình xây dựng nói chung, công tác quản lý nhà nước đang được điều chỉnh dần theo hướng: Giảm “tiền kiểm” nhưng tăng cường “hậu kiểm”, kết hợp giữa trách nhiệm tự chịu trách nhiệm của chủ đầu tư, sự giám sát chuyên ngành của cấp tỉnh và quản lý trật tự xây dựng trực tiếp của cấp xã. Cơ chế này vừa góp phần cải cách thủ tục hành chính, vừa duy trì kiểm soát rủi ro, bảo đảm an toàn và lợi ích cộng đồng trong hoạt động xây dựng.
Việc xác định và quản lý các công trình ảnh hưởng lớn đến an toàn, lợi ích cộng đồng là một trong những nội dung then chốt của hệ thống pháp luật về xây dựng. Từ khi Luật Xây dựng 2003 ra đời, trước khi Luật Xây dựng 2014 lần đầu tiên đưa cụm từ này vào quy định, cho đến các Nghị định 46/2015/NĐ-CP, 15/2021/NĐ-CP, 175/2024/NĐ-CP và gần đây là Nghị định 144/2025/NĐ-CP, chính sách của Chính phủ và Bộ Xây dựng đã từng bước hoàn thiện, chuyển từ mô hình kiểm soát nặng về “tiền kiểm” sang tăng cường “hậu kiểm”, phân định rõ trách nhiệm của chủ đầu tư, đồng thời phát huy vai trò giám sát của cơ quan chuyên môn và chính quyền địa phương.
Đối với Bắc Ninh, điều này có ý nghĩa đặc biệt: một mặt tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp, giảm bớt thủ tục hành chính ở những công trình quy mô nhỏ; mặt khác vẫn bảo đảm mọi công trình đưa vào sử dụng đều được quản lý chặt chẽ về chất lượng, an toàn kết cấu, phòng cháy chữa cháy và môi trường.
Trong thời gian tới, Sở Xây dựng Bắc Ninh sẽ tiếp tục đồng hành cùng các chủ đầu tư, đơn vị tư vấn, nhà thầu và chính quyền cấp xã để triển khai đầy đủ quy định mới, nâng cao hiệu quả “hậu kiểm”, bảo đảm rằng mỗi công trình được hoàn thành trên địa bàn đều đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, an toàn cho người dân và góp phần phát triển bền vững cộng đồng.
Sở Xây dựng Bắc Ninh đề nghị các chủ đầu tư, các tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động xây dựng và UBND các xã trên địa bàn nghiêm túc thực hiện các quy định pháp luật hiện hành; tăng cường phối hợp, chia sẻ thông tin, để cùng xây dựng những công trình chất lượng, an toàn và bền vững phục vụ lợi ích chung của cộng đồng.
