Luật Xây dựng năm 2025: Bước chuyển mạnh về tư duy quản lý, thích ứng mô hình chính quyền địa phương hai cấp

Việc ban hành Luật trong giai đoạn này xuất phát từ yêu cầu hoàn thiện hệ thống pháp luật, cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền, tăng minh bạch, nâng cao hiệu quả quản lý và phòng ngừa tiêu cực, đồng thời thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đáng chú ý, Luật Xây dựng 2025 được xây dựng trong bối cảnh tổ chức lại bộ máy hành chính và mô hình chính quyền địa phương theo hướng tinh gọn, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và cải cách thủ tục hành chính, hệ thống pháp luật chuyên ngành cần được thiết kế lại theo nguyên tắc: Giảm tầng nấc trung gian, Chuẩn hóa quy trình, Số hóa hồ sơ, tăng trách nhiệm của chủ thể, thay vì “tăng thêm thủ tục”.

Chính bối cảnh đó góp phần lý giải vì sao Luật 2025 nhấn mạnh các giải pháp mang tính “đột phá quy trình”, điển hình là chủ trương cơ quan nhà nước định hướng giảm trùng lặp trong kiểm soát thủ tục đối với dự án/công trình, và tăng cường hậu kiểm, quản lý theo rủi ro.

           Ngày 09/01/2026, Bộ Xây dựng đã ban hành Tài liệu giới thiệu Luật Xây dựng số 135/2025/QH15, trong đó đã nêu rõ sự cần thiết ban hành Luật (Mục I; cơ sở chính trị, pháp lý, cơ sở thực tiễn), mục đích, quan điểm xây dựng dự án Luật (Mục II), bố cục và nội dung cơ bản (Mục III; trong đó nêu rõ các nội dung kế thừa và các nội dung sửa đổi, bổ sung, cắt giảm, đơn giản hoá thủ tục hành chính, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh), các điều kiện đảm bảo cho việc thi hành Luật (Mục IV), dự báo tác động của chính sách đến người dân và xã hội, những vấn đề người dân cần lưu ý khi thực hiện (Mục V), triển khai thi hành Luật (Mục V).

Về phạm vi điều chỉnh, Luật Xây dựng 2025 quy định về: hoạt động xây dựng; quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong hoạt động xây dựng; quản lý nhà nước về xây dựng. Luật gồm 8 chương, 95 điều.

Sau khi Luật được Quốc hội thông qua, Bộ Xây dựng đang xây dựng hệ thống nghị định, thông tư hướng dẫn nhằm bảo đảm đồng bộ khi Luật có hiệu lực; đồng thời tổ chức phổ biến, tập huấn và rà soát thủ tục hành chính để triển khai thống nhất trên phạm vi cả nước

Nội dung lớn có thể khái quát theo các “mảng” chính sau:

1. Nguyên tắc và chính sách quản lý hoạt động xây dựng: Luật nhấn mạnh yêu cầu công khai, minh bạch, hiệu quả; phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; phân định rõ trách nhiệm, thẩm quyền giữa cơ quan quản lý nhà nước và chủ thể tham gia xây dựng.
2. Quản lý dự án đầu tư xây dựng: Luật thiết kế lại cách tiếp cận quản lý dự án, trong đó có nội dung phân loại dự án theo hình thức đầu tư (đầu tư công/PPP/đầu tư kinh doanh) nhằm làm rõ ranh giới giữa “quyết định đầu tư” (thuộc pháp luật về đầu tư) và “quản lý kỹ thuật xây dựng” (thuộc Luật Xây dựng).
3. Khảo sát, thiết kế xây dựng; cấp giấy phép xây dựng: Luật tiếp tục điều chỉnh các hoạt động khảo sát, thiết kế, cấp phép; đồng thời tái cấu trúc cơ chế kiểm soát để giảm chồng chéo giữa thẩm định – cấp phép – kiểm tra.
4. Thi công xây dựng, quản lý chất lượng và an toàn: Luật củng cố trách nhiệm của các chủ thể trong quản lý chất lượng, thi công, nghiệm thu; tăng tính liên thông quản lý xuyên suốt quá trình hình thành và khai thác công trình (từ giai đoạn chuẩn bị dự án, thi công xây dựng đến khai thác, bảo trì).
5. Điều kiện năng lực hoạt động xây dựng, chứng chỉ hành nghề: Luật điều chỉnh mạnh tư duy quản lý năng lực, hướng tới cắt giảm điều kiện đầu tư kinh doanh và thay đổi cách thức kiểm soát từ “tiền kiểm bằng giấy phép/điều kiện” sang “trách nhiệm – hậu kiểm – chế tài”.
6. Chuyển đổi số Hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu quốc gia: Luật bổ sung nền tảng pháp lý cho Hệ thống thông tin, Cơ sở dữ liệu quốc gia về hoạt động xây dựng, tạo cơ sở triển khai dịch vụ công trực tuyến, quản trị dữ liệu và liên thông quản lý.

Quan điểm mới của Luật Xây dựng 2025: “một lần kiểm soát – hậu kiểm theo rủi ro – quản trị bằng dữ liệu”

1) Luật khung – nguyên tắc, giảm “luật hóa thủ tục”

Luật theo hướng quy định nguyên tắc, khung quản lý; nhiều nội dung chi tiết giao Chính phủ quy định để bảo đảm linh hoạt và đồng bộ hệ thống văn bản dưới luật.

2) Cải cách mạnh thủ tục hành chính, gắn với phòng chống tiêu cực

Tinh thần xuyên suốt là cắt giảm – đơn giản hóa, nhưng đi kèm tăng minh bạch, tăng trách nhiệm, nâng hiệu quả kiểm soát tiêu cực.

3) Phân cấp, phân quyền phù hợp mô hình chính quyền 2 cấp

Khi tuyến xử lý hành chính tinh gọn, Luật phải hỗ trợ cơ chế phân cấp rõ, giảm tầng nấc, tăng hậu kiểm và ứng dụng dữ liệu để bảo đảm thống nhất quản lý.

4) Thúc đẩy chuyển đổi số ngành xây dựng

Chuyển đổi số được đặt như một “hạ tầng mềm” bắt buộc để quản lý hiệu quả trong điều kiện khối lượng công việc lớn và phạm vi quản lý rộng hơn.

Có thể thấy, điểm đáng chú ý của Luật Xây dựng năm 2025 không chỉ nằm ở việc tiếp tục cắt giảm thủ tục hành chính, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, mà còn ở sự thay đổi phương thức quản lý nhà nước trong hoạt động đầu tư xây dựng.

Theo đó, tư duy quản lý đang từng bước chuyển từ mô hình quản lý nặng về hồ sơ, tiền kiểm hành chính sang tăng cường ứng dụng dữ liệu số, nâng cao trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động xây dựng và thực hiện hậu kiểm theo mức độ rủi ro. Đây được xem là một trong những định hướng quan trọng nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước nhưng vẫn tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động đầu tư xây dựng trong giai đoạn mới.

Những thay đổi chủ yếu và các điểm đột phá đáng chú ý

1) “Một dự án/công trình – một lần kiểm soát”: Một điểm nhấn nổi bật là bãi bỏ thủ tục thẩm định thiết kế xây dựng triển khai sau khi dự án được phê duyệt tại cơ quan chuyên môn về xây dựng; theo đó cơ quan nhà nước chỉ kiểm soát một lần đối với mỗi dự án/công trình, còn bước thiết kế sau do chủ đầu tư tổ chức thực hiện.

2) Thiết kế lại cơ chế giấy phép xây dựng theo logic quản lý rủi ro: Luật định hướng mở rộng miễn giấy phép xây dựng đối với công trình đã thuộc đối tượng thẩm định của cơ quan chuyên môn về xây dựng; các công trình còn lại thực hiện thủ tục cấp phép theo hướng đơn giản hóa, tăng trực tuyến toàn trình. Điểm này đặc biệt phù hợp bối cảnh chính quyền 2 cấp (thủ tục cần gọn, rõ, số hóa, tránh “xếp hàng” qua nhiều cấp).

3) Đổi mới phân loại dự án theo hình thức đầu tư: Luật chuyển hướng phân loại dự án theo đầu tư công/PPP/đầu tư kinh doanh, thay vì thiên về “nguồn vốn”, nhằm phân định rạch ròi trách nhiệm và chế độ quản lý phù hợp từng hình thức.

4) Cắt giảm điều kiện đầu tư kinh doanh trong lĩnh vực năng lực: Bãi bỏ yêu cầu về điều kiện năng lực và chứng chỉ năng lực của doanh nghiệp, đồng thời cắt giảm một số lĩnh vực yêu cầu chứng chỉ hành nghề cá nhân. Điểm này có tác động lớn đến thị trường xây dựng (Giảm rào cản gia nhập, nhưng yêu cầu cơ quan quản lý phải tăng cường hậu kiểm, xử lý nghiêm vi phạm chất lượng, gian dối năng lực).

5) Thiết lập nền tảng pháp lý cho hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu quốc gia: Luật bổ sung quy định về hệ thống thông tin, CSDL quốc gia để phục vụ quản lý nhà nước, cung cấp dịch vụ công trực tuyến và liên thông dữ liệu.

Bảng so sánh một số nội dung thay đổi chủ yếu giữa Luật hiện hành và Luật Xây dựng 2025

Khuyến nghị đối với công tác quản lý tại địa phương

Để Luật đi vào thực chất, công tác tổ chức thực hiện ở địa phương cần tập trung 4 nhóm việc chính như sau:

1) Rà soát quy trình nội bộ theo nguyên tắc “một lần kiểm soát”, tránh tái lập thủ tục “ngầm” dưới hình thức xin ý kiến vòng ngoài.

2) Thiết kế cơ chế hậu kiểm theo rủi ro: tập trung vào công trình ảnh hưởng lớn, công trình đông người, công trình có yêu cầu kỹ thuật phức tạp; tăng kiểm tra điều kiện khởi công, kiểm tra nghiệm thu, kiểm tra tuân thủ giấy phép (nếu có).

3) Chuẩn hóa và số hóa dữ liệu: chuẩn dữ liệu hồ sơ điện tử, kết nối CSDL ngành, tạo nền tảng cho giám sát và chia sẻ thông tin trong bộ máy 2 cấp.

4) Tăng truyền thông – hướng dẫn cho doanh nghiệp và người dân: “giảm thủ tục không đồng nghĩa buông lỏng”, nhưng là chuyển từ tiền kiểm sang trách nhiệm chủ thể và hậu kiểm.

           Luật Xây dựng năm 2025 đánh dấu một bước điều chỉnh quan trọng trong tư duy quản lý nhà nước về xây dựng. Thay vì duy trì cơ chế tiền kiểm nhiều tầng, Luật chuyển mạnh sang nguyên tắc cơ quan nhà nước thực hiện kiểm soát phù hợp, giảm chồng chéo thủ tục, đồng thời đề cao trách nhiệm của chủ đầu tư và các chủ thể tham gia hoạt động xây dựng.

Những đổi mới về cơ chế thẩm định, cấp giấy phép xây dựng, điều kiện năng lực và ứng dụng hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu quốc gia cho thấy định hướng quản lý dựa trên phân cấp, minh bạch và chuyển đổi số. Trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương theo hướng tinh gọn, Luật góp phần thiết kế lại quy trình quản lý xây dựng theo hướng rõ thẩm quyền, gọn thủ tục nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát chất lượng, an toàn công trình và lợi ích cộng đồng.

Việc triển khai hiệu quả Luật Xây dựng 2025 không chỉ đòi hỏi sự điều chỉnh quy trình nội bộ của cơ quan quản lý, mà còn yêu cầu nâng cao năng lực chuyên môn, trách nhiệm nghề nghiệp và đạo đức công vụ của đội ngũ cán bộ, tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động xây dựng. Cải cách thủ tục hành chính vì vậy không đồng nghĩa với nới lỏng quản lý, mà là hướng tới một nền quản trị xây dựng chuyên nghiệp, hiện đại và hiệu quả hơn.

Trong bối cảnh yêu cầu phát triển nhanh nhưng bền vững, Luật Xây dựng 2025 được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng pháp lý cho một môi trường đầu tư xây dựng minh bạch, hiện đại và hiệu quả hơn

Một số bài viết, tài liệu tham khảo liên quan

- Toàn văn Luật Xây dựng 2025 (số 135/2025/QH15) – Thư viện Pháp luật: https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Xay-dung-Do-thi/Luat-Xay-dung-2025-so-135-2025-QH15-675213.aspx

- Tài liệu giới thiệu nội dung Luật Xây dựng 135/2025/QH15 – Bộ Xây dựng: https://moc.gov.vn/pl/tin-tuc/461/tai-lieu-gioi-thieu-luat-xay-dung-so-1352025qh15.aspx

- Nội dung cơ bản Luật Xây dựng 135/2025/QH15 – Cổng Chính phủ: https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/noi-dung-co-ban-cua-luat-xay-dung-135-2025-qh15-119260121111210485.htm

- Luật Xây dựng 2025: cải cách mạnh thủ tục và ưu tiên giải quyết tranh chấp – Tuổi Trẻ: https://tuoitre.vn/luat-xay-dung-2025-cai-cach-manh-thu-tuc-uu-tien-giai-quyet-tranh-chap-tai-viet-nam-20260117115402809.htm

- Luật Xây dựng 2025 tạo bước ngoặt mới trong quản trị rủi ro và hợp đồng – VnEconomy: https://vneconomy.vn/luat-xay-dung-2025-tao-buoc-ngoat-moi-trong-quan-tri-rui-ro-va-hop-dong.htm

-  Bảng so sánh chi tiết giữa Luật Xây dựng 2025 và Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi 2020) – Phân tích song song từng khoản, trực quan để nhận diện điểm mới và điểm giữ nguyên của các quy định. Đã có Bảng so sánh Luật Xây dựng 2025 và Luật Xây dựng 2014

-  Bài viết tổng hợp điểm mới nổi bật của Luật Xây dựng 2025 – Nêu các nội dung cải cách trong thủ tục hành chính, phân cấp, quyền của chủ thể, ứng dụng CNTT… hữu ích cho người hành nghề và cán bộ quản lý. Tổng hợp điểm mới của Luật Xây dựng 2025

-  Phân tích điểm mới trong cách phân loại dự án và tinh gọn quản lý dự án – Bài viết nêu cụ thể sự khác biệt trong phân loại dự án theo hình thức đầu tư và quản lý dự án chuyển đổi. Điểm mới nổi bật so với Luật trước đây

-  Bài viết lưu ý về Luật Xây dựng sửa đổi 2025 trong hợp đồng xây dựng – Phân tích những điểm cần chú ý trong hợp đồng khi áp dụng Luật mới, hữu ích cho nhà đầu tư, doanh nghiệp và tổ chức tư vấn. Luật Xây dựng sửa đổi 2025 – Những lưu ý trong hợp đồng xây dựng

-  Phân tích theo góc nhìn quốc tế về Luật Xây dựng 2025 – Bài tiếng Anh từ hãng luật quốc tế Baker McKenzie nhận định Luật nhằm giảm thủ tục quan liêu, phù hợp xu hướng cải cách pháp luật xây dựng. Vietnam: New Construction Law to Reduce Red Tape (Baker McKenzie)

- Luật Xây dựng mới nhất 2025 và các văn bản sửa đổi, hướng dẫn – Thư viện Pháp luật: https://thuvienphapluat.vn/chinh-sach-phap-luat-moi/vn/ho-tro-phap-luat/chinh-sach-moi/82281/luat-xay-dung-moi-nhat-nam-2025-va-cac-van-ban-sua-doi-huong-dan

- Văn bản hợp nhất Luật Xây dựng 2025 – Thư viện Pháp luật: https://thuvienphapluat.vn/chinh-sach-phap-luat-moi/vn/ho-tro-phap-luat/chinh-sach-moi/94627/van-ban-hop-nhat-luat-xay-dung-moi-nhat-2025

- Tài liệu giới thiệu nội dung Luật Xây dựng 2025 – Bộ Xây dựng: https://moc.gov.vn/pl/tin-tuc/461/tai-lieu-gioi-thieu-luat-xay-dung-so-1352025qh15.aspx

- Nội dung cơ bản của Luật Xây dựng 2025 – Cổng thông tin Chính phủ: https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/noi-dung-co-ban-cua-luat-xay-dung-135-2025-qh15-119260121111210485.htm

Bài viết này là một góc nhìn cá nhân dựa trên kinh nghiệm và những tư liệu thu thập được. Dù đã cố gắng nhưng khó tránh khỏi những thiếu sót, giới hạn và góc nhìn chủ quan. Rất mong nhận được những góp ý chân thành của bạn đọc để nội dung ngày càng đầy đủ, chính xác và hữu ích hơn. Trân trọng cảm ơn.