Cải tạo, sửa chữa công trình cũ là việc tái thiết công năng và gia cường an toàn để kéo dài vòng đời sử dụng, tăng hiệu quả kinh tế - xã hội của công trình. Trong bối cảnh quỹ đất nhiều địa phương còn hạn chế, nguồn lực tài chính có hạn, cải tạo công trình cũ trở thành lựa chọn kinh tế và đôi khi là duy nhất để tiết kiệm tài nguyên, rút ngắn thời gian thi công, bảo tồn giá trị lịch sử đối với những công trình mang dấu ấn đô thị, mà yếu tố cơ bản nhất là nâng cao tính an toàn và giá trị sử dụng của công trình.
Trong những năm qua, việc cải tạo, sửa chữa công trình cũ đã được các cấp chính quyền của hai tỉnh Bắc Giang, Bắc Ninh (cũ) quan tâm, bố trí nguồn lực thực hiện. Công tác khảo sát đánh giá hiện trạng, thẩm định, phê duyệt thiết kế, thi công, nghiệm thu đã được thực hiện cơ bản tuân thủ quy định của pháp luật. Nhiều công trình sau cải tạo, sửa chữa như được thổi một luồng sinh khí mới, mang lại hiệu quả cao trong quá trình khai thác, sử dụng, như: Trụ sở Tỉnh ủy Bắc Ninh, Trụ sở HĐND, UBND tỉnh Bắc Ninh, Thư viện tỉnh, Bảo tàng tỉnh, Trường Cao đẳng Sư phạm Bắc Ninh, Trung tâm giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên Yên Dũng, các tuyến đường ĐT.295B, ĐT.286…
Ảnh 1. Đường tỉnh ĐT286 đoạn từ thị trấn Chờ (cũ - nay là xã Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh) đi Cầu Đò Lo sau khi được cải tạo, nâng cấp
Tuy nhiên, thông qua công tác quản lý nhà nước về chất lượng công trình, Sở Xây dựng nhận thấy công tác khảo sát, đánh giá hiện trạng, thiết kế, thi công, giám sát, nghiệm thu công trình cải tạo, sửa chữa còn bộc lộ một số hạn chế mà điển hình là:
Thứ nhất, cơ sở dữ liệu về công trình (tuổi thọ, hiện trạng kết cấu, lịch sử bảo trì, lịch sử sự cố) chưa đầy đủ để định lượng, định hướng việc ưu tiên, cho chủ trương cải tạo.
Thứ hai, công tác khảo sát hiện trạng chưa đánh giá được toàn diện những hư hỏng, xuống cấp của công trình, chỉ thiên về ghi nhận những xuống cấp của vật liệu hoàn thiện mà thiếu đánh giá định lượng đầy đủ về hiện trạng kết cấu công trình. Điều này đôi khi dẫn đến giảm hiệu quả về kinh tế khi cải tạo, sửa chữa nếu xét đến tuổi thọ còn lại của công trình.
Ảnh 2. Biện pháp, vật liệu thi công cải tạo chưa phù hợp với công trình
hiện trạng dẫn đến tình trạng nhanh tái xuống cấp
Thứ ba, công tác thiết kế còn chưa quan tâm đúng mức đến việc cải tạo công trình để đáp ứng yêu cầu về an toàn và công năng sử dụng. Một số công trình tập trung cải tạo nâng cấp nội thất, thiết bị (với mức đầu tư lớn) nhưng những yếu tố cơ bản để công trình vận hành an toàn và đáp ứng các yêu cầu theo các quy chuẩn hiện hành thì lại bị bỏ qua (như nâng chiều cao lan can cầu thang, hành lang; gia cố vách kính; bổ sung đường dốc, khu vệ sinh cho người khuyết tật…), trong khi việc thêm những yếu tố này lại không quá tốn kém. Biện pháp cải tạo một số cấu kiện không phù hợp với công trình hiện trạng (đặc biệt là những công trình có tuổi thọ cao, xây dựng từ những năm 1980 - 1990) dẫn đến tái xuống cấp sau một thời gian ngắn (nhất là trong công tác sơn, trát, chống thấm). Việc thiết kế, thẩm duyệt thiết kế về PCCC đối với công trình cải tạo gặp khó khăn do khó đáp ứng được các tiêu chuẩn, quy chuẩn hiện hành về PCCC.
Ảnh 3. Thiết kế bổ sung chiều cao lan can thiếu đồng bộ để đáp ứng
yêu cầu về an toàn theo quy chuẩn hiện hành
Thứ tư, trong công tác thi công xây dựng, nhiều dự án cải tạo phải vừa thi công vừa vận hành, tuy nhiên kế hoạch an toàn - vệ sinh - lối thoát nạn tạm thời chưa bài bản; việc che chắn, kiểm soát bụi - tiếng ồn, phân kỳ thời gian thi công chưa được thực hiện nghiêm túc, khoa học, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn. Một số nhà thầu có năng lực thực tế chưa đáp ứng yêu cầu của công việc cải tạo, sửa chữa công trình; thiếu những biện pháp thi công, vật liệu đặc thù, phù hợp với công trình cải tạo. Việc chậm nghiệm thu hoàn thành công trình diễn ra phổ biến ở nhiều công trình dẫn đến tình trạng tái xuống cấp khi mời cơ quan chuyên môn về xây dựng đến kiểm tra công tác nghiệm thu.
Thứ năm, việc bảo trì công trình còn chưa được quan tâm đúng mức, việc thực hiện đánh giá an toàn công trình theo định kỳ chưa được thực hiện đầy đủ dẫn đến chưa kịp thời phát hiện những hư hỏng hoặc nguy hiểm tiềm ẩn trong công trình. Điều này dẫn đến khi công trình xuống cấp, hư hỏng cần đến nguồn vốn lớn để cải tạo, sửa chữa với một quy trình phức tạp, kéo dài như một dự án được đầu tư xây dựng mới.
Ảnh 4. Công trình Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh trước và sau cải tạo, sửa chữa
Để việc cải tạo, sửa chữa công trình đạt hiệu quả cao hơn về tính kinh tế, kỹ thuật cần sớm khắc phục những hạn chế, tồn tại nêu trên mà trọng tâm là các giải pháp ở từng khâu của dự án.
Các cơ quan chuyên môn về xây dựng cần xây dựng “ngân hàng” dữ liệu về công trình trên địa bàn tỉnh; có cơ chế để thu thập, số hóa dữ liệu định kỳ, đột xuất từ các chủ đầu tư, chủ sử dụng công trình; có cơ chế đánh giá mức độ rủi ro của công trình theo thang điểm để xếp hạng ưu tiên cải tạo (trên cơ sở các yếu tố: An toàn kết cấu, an toàn PCCC/thoát nạn, mức độ tác động/ảnh hưởng của công trình đến xã hội, …). Cần công khai danh mục ưu tiên đầu tư cải tạo sửa chữa hằng năm kèm lý do để giúp phân bổ nguồn vốn được minh bạch, tránh dàn trải hoặc lãng phí.
Tiếp theo, cần chuẩn hóa việc khảo sát hiện trạng, chú trọng đánh giá các yếu tố an toàn chịu lực, an toàn sử dụng trước khi xem xét đến các yếu tố tiện nghi, mỹ quan hoàn thiện. Ở khâu thiết kế, cần bổ sung những yếu tố để nâng cao an toàn sử dụng công trình, đáp ứng cơ bản các tiêu chuẩn, quy chuẩn hiện hành về an toàn sinh mạng và sức khỏe, đáp ứng yêu cầu của người khuyết tật, điều kiện phòng cháy cho công trình... Giải pháp thiết kế đưa ra cần phù hợp với hiện trạng công trình, đồng thời sử dụng vật liệu phù hợp để tránh tình trạng nhanh tái xuống cấp sau khi được cải tạo.
Trong giai đoạn thi công xây dựng, cần tăng cường các biện pháp bảo đảm an toàn trong quá trình thi công cải tạo, sửa chữa gắn với trách nhiệm của từng chủ thể tham gia xây dựng: Chủ đầu tư, nhà thầu thi công, tư vấn giám sát; phân định rõ phạm vi cải tạo sửa chữa trong công trình để thực hiện che chắn, bảo đảm an toàn cho hoạt động bình thường của phần công trình còn lại. Về chất lượng, tiến độ thi công đòi hỏi sự phối hợp hiệu quả giữa nhà thầu, chủ đầu tư và các cơ quan quản lý nhà nước để đẩy nhanh tiến độ thi công xây dựng, nghiệm thu hoàn thành đưa công trình vào sử dụng.
Cuối cùng, cần thực hiện nghiêm túc quy định về bảo trì công trình, đánh giá an toàn công trình trong quá trình khai thác sử dụng. Các cơ quan chuyên môn về xây dựng cần tăng cường hướng dẫn, kiểm tra công tác quản lý chất lượng và bảo trì công trình xây dựng, cho ý kiến về kết quả đánh giá an toàn công trình theo quy định; kịp thời phát hiện, xử lý nghiêm những hành vi vi phạm trong công tác quản lý chất lượng và bảo trì công trình.
Cải tạo, sửa chữa công trình cũ không phải “vá víu” quá khứ mà là đầu tư thông minh cho tương lai, nơi an toàn, công năng và hiệu quả vòng đời công trình được đặt lên hàng đầu. Với việc quản lý dựa trên dữ liệu, chuẩn hóa kỹ thuật ở mọi khâu (khảo sát, thiết kế, thi công, nghiệm thu, bảo trì) và minh bạch trách nhiệm từng chủ thể, mỗi đồng vốn bỏ ra để cải tạo, sửa chữa công trình sẽ tạo ra giá trị kinh tế - xã hội lớn hơn, phục vụ người dân hiệu quả hơn./.
